प्रेमचन्द्र कुलुङ 'कुलु रिदुम्'को लेखक हुन । कुलुङले कुलुङ मातृ भाषाको कक्षा १ देखि ८ सम्मको पाठ्यक्रम तर्जुमा तथा पाठ्यपुस्तक लेख्नु भएको छ । त्यस्तै कुलुङ भाषाको व्याकरण Verbal Agreement in Kulung पुस्तक पनि लेख्नु भएको छ । वहाँ कुलुङ जातिको भाषा, संस्कार, संस्कृतिको बारेमा खोज, अनुसन्धान गर्न विषेश रुचि राख्नु हुन्छ । कुलुङ जाति भित्र सम्फोरु पाछाको वहाँ सङ्खुवासभा जिल्ला, सिलीचोङ गाँउपालिका वडा नं. २, बालाको स्थायी वासिन्दा हुनु हुन्छ ।
Latest posts by प्रेमचन्द्र कुलुङ (see all)
- रिदुम् खिम् - September 22, 2025
- स्तुति भजनः पारु र निनाम् रिदुम् - September 4, 2025
- कुलुछाआ मःम् कोयो - August 8, 2025
१. खुलु, पापा कोयो
- इ छाम् सुर्पि खायाम्क – छिर्मासेउ, खामासेउ, छोबोसेउ सुर् साम्दि सुर्पोम् साखाउआ चा मान्न । मारोदो सम्पइ आत्ते, सुर् चिङ्नो । सुर्पि खात्क खोलोक सोसेल्चि लोस् तुर् खेउ तुर्मि लोखम् ङा छुवे ।
- नागि मयाम् लो, दाप्लो कुयाम् लो गिल्खाइ (गिगिप्पा बोउलोक खाइ), छारा सा लो सुस् यङामा । चायाम् दो रिदुम् लाक्स्खाते, चेस्खाते ।
- खुलुआ थिसिवाम् खाचिवा पुप्क तु दो रेक् लेइ मान्बाइमो दाप्लो कुइ मान्न । मारोदो दाप्लो सिसे । कुर्वा उचि मचय लो नये ।
- मोक्स्छा, यस् मास्मि खिम्पि दाप्लो कुइ मान्न, खर्को खो मान्न, मोबो खिबोपि रुप् सेइ मान्न, चुम् सप् मान्न, खिम् किल् मान्न, लिङोक्सि लो बिछु लेइ मान्न, देल् मान्न, हु सपाम् लो काउआ कुइ मान्न । मारोदो जि केर्खाते, मोफुइ छुवे ।
- खुलुआ लो मोबोछाआ बिन्निपाआ ललइ मचयकपि बोन्छो नये, सिङ्खो ङाप् ल मान्न । मारोदो दान्से लइये ।
- रुबुसि नेन्तुखापि तायावा तु सो मुलिवा मयाम्ना खिम्पि तोमा, छाचि चिस् तात्तो चाम् तोउ पिम् छुनो । मारोदो रुबुसिआ थासेः ।
- मोसोछा तुपा, सतिपुस् तुपा, साइरि दाइपा, लोङ्मा लाइपा, छप्छउ आप्पा, सिम् ललइ मःप् पापा, खुलु तोत्तोआ खिम्पि चिस् तात्तो खचि चाम् तोउ हाःन्चा मान्न । मारोदो तुनिवाआ थासेः ।
- सिम्पि खातेः लो दाःनासोङ् जुम्लो खाइम् छुवे । सिप्मि खिम् तातेकेःना आचेइ छुःम्ना ङाङ् सिम् ललइ मस् वोम् छुवे । आत्तेः लो सो उचि चाम् दुम् नाःङ् आइम् छुवे । खिम् आत्तेःना काउआ रिःन्चितो “अन्तङ्क तुनिवा योङ्खोवा वासिम्माआ खाइव ऽ वाहाम्माआ खाइव ऽ कुहुमाआ खाइव ऽ साजिमाआ खाइव ऽ सुसुसु ऽ” पिक्तो हु, लोङ्, ङछा काउआ लिःम्ना योउमेर् हेम् दोस्ला मेक्सा सुक्दिम् रिम्दिम् छुवे । सिम्पि खाइम्पा फाजिछा, तुकुनिछा, ब उचि खिम् वइम् छुनो । काउआ रिःम्ना निस्लेइ सुक्लेइ पोतेल् छो हेम् खिम्दिम् छुवे । बुसुम् लो मोक्स् जेप्आ थोःप् मोक्स्छाआ ङेत्तो खाइयक बम् रिबोछा थाइम्दिम्ना बम्दिम् छुवे । जुम्लोक काउआ लियुम्ताम्ना खिम् वइन्चा नये । उचि मान्चामो इम् मान्न । चायाम्नो दो इ साइ रेप्स्सिये; चाप्आ दुरिसेतेः । खन्सा दानासोङ् आचेइ छुःम् छुवे । खोरोलोइ साप्लोपि (पाखा) उसो चा मान्न, दु मान्न । नाम् ला तुनिवारि युवे ।
२. सोलो, सोलोमे कोयो
- कोरो, छुर्मे, छेल्चि दाप्लो कुइ मि मान्न; खर्को खोमि मान्न । सपेःचि लोसो काउआ कुइ ल मान्न । छेल्पा लो कोरोम् दाप्लो कुइम्पा दि दु मान्न । खेना छेल्पा लो कोरोआ बिन्निपाम् खिम्पि दाप्लो तोप्पि कुइयक दाप्लो कुइम् दि सो दु मान्न । छेल्पा लो कोरो पाम् दाप्लो लो हु नित्चिङ् यङामा । मारोदो कुयिसेतेः, खुयिसेतेः ।
- बिछु लो तेल्खे छेल्पा, कोरोचिप्का ताइ मान्न, लेइ मान्न । कोरोचिम् बिछु सो चा मान्न । मारोदो छाम् छोक्छोमेइ ओरोतो, चिछा लिमे; सा काक्से ।
- छेल्मि खिम्पि मोक्स्छाआ चिस् तात्तो वाम् सा लो वादि यङामा । चायाम् दो छा नेन्लात्नो । ङास्मिवाआ थासेः ।
- तुस्बुइआ खोलोक रिदुम् होदुम् छेइम् छुवे, लेःम् छुवे । तुस्बुइआ दुरनो दो ओ नेछोये आना मव पिःम्ना नेइम्पिम् छुवे । तुस्बुइ तुःतुतो छारुइआ कोङा दुङ् लेसोः मिन्तो तुस्बुइ ङाम् छुनो । तुस्बुइ ङा लाम् दइम् छुवे । तुस्बुइआ मव पिक्ना नेन् दो ङाङ् छारुइआ ललइ मःम् छुवे । मारोदो दातिसियेः, तातिखातेः।
३. छाछा कोयो
- एक्सा मेक्सा खातेःना ताइलातेः सोङ् छाछा गोम् छुनो । सिक्ला बाक्ला मान्नप्चा सो कलितातेःक छुवे । लाइस्पि मिपि दोसो काउपि दोसो हुछा लाःम्दिम्, लिःम्दिम् छुवे ।
- ओरो तोःम् खालेतेः लो छाम् हुक्पि थुथु मःम्युम् छुवे । मारोदो सायिछाम् लाउआ कलेः ।
- छाछा लो खारुतोउला आत्तेः लो लाउ काछोक्तो आइम छुवे । खन्तोलो ‘सिदो लुदो रिपाम्नो के ऽ लुबम् सिबम् पपाम्नो के ऽ दव इ पा माइ कलाम्कइ के ऽ खिम् आत्ते के ऽ दव दव खातेः के ऽ’ पिक्तो छाम् लाउ कछोम् छुवे । मारोदो छाछाम् लाउआ सिदो लुदो रिप्लात, लुबम् सिबम् पप्लातना थाम् दो मान्नप्आ लाउ चइय । खेना इम्स् लो सेमोपि उम् चा रत्ते ।
४. बात्छा कोयो
- बोम् चिस्खिल् चा मान्न । सुम्नि दुपु निनाम् रिदुम्मि थिकिलाबुङ् बानाना सम्चिकप्का खिसुम्मा लिमा । खङ्क खिसुम्मा बोआ थाइच । खेना बात्छाआ उम् चिस्खिल् चाःम्पा लो सुस्आ सिसि; सेर्आ मान्लकि; तुकि । खन्सा ललइछाआ बोम् चिस्खिल् चायाम्नो । खिसुम्मा सो चायाम्नो, खिम् गो सो वनाम्नो ।
- सोगो लोउसि चा मान्न । सोगो लोउसिआ पाङ्लाम् सिसिर्ना सिछो रिम्म । सिसिर् हेम् खात्कसा केइआ सोगो लोउसि यङामा ।
- सोगो नरेखाइ (दोचेर्खापि लिम्क बेथु) चा मान्न । निनाम् रिदुम्आ उम् थिकिलाबुङ् तुक्ना होक्स्क हाल्खोवाप् इनिम्बा सो चिपानाम्पि दाते । खन्सा चिपानाम् सुस् तोङ्ना यङाम् । खारुखम्पि फुयाम्क चिपनाम् (बेथु) क चा नये ।
- साम् गानाम्, तोनेम्मा, मोरोङ्गे चा मान्न । निनाम् रिदुम्मि थिकिलाबुङ् सप्कम् दो हेम् लिम्कसा अङ्कचि सुस् छुवे ।
५. सोबोमारु खोलोमि कोयो
- सिसिर् थोक्ला गो मान्न । मान्नप् ललइपि ङाङ् सिरिर्क चुम् गोङे ।
- सिसिर्ना उचि पि ल मान्न । सिप् मिस् सिसिर्ना बोहो उचि पियाम् ।
- दालुइना इम् मान्न । सिप् मिस् खिम् गोपि दालुइना सोमोजात्पि युक्साम्ना ललइ मियाम् ।
- पाङ्आ उचि पि ल मान्न । मान्नप् ललइपि पाङ्आ उचि पि लइया ।
- सिसिर्ना छोम्पा कर्चम्, लोबेइ गो मान्न । मान्नप् ललइपि सिसिर्क चुम्चि गोङे ।
- पाङ् लाम् बःम्पा सेप् रिबो उचि गो मान्न । मान्नप् ललइपि पाङ्ला बःम्पा खोचोरो लो पाङ् हेम् रिम्पा पुर्सुरि गोङे ।
- नखावापि पाङ्ला दाप्लो कुइ मान्न ।
- दाप्लोपि थुवा दो मान्न । सुप्तुलु थि मान्न, को मान्न, छुलिआ दुप् मान्न । छुलिआ छुबुइ रि मान्न । मोफुइ छुवे ।
- थिसिवा, तिति, रिबो, रिबोसिङ् सुप्तुलु हुइ मान्न । थिसिवा हुयाम् दो दाप्लो सिसे । तिति हुयाम् दो खेम्वा छासे; थिथिरिउ बोक्से । रिबो, रिबोसिङ् हुयाम् दो नोआ थुपिखियेः ।
- पिरिम् पउ (शिरिष), खार् पउ, खुवोपउ, तिन्तिपउ, बेल् पउ, बुसिपउ, खोङ् पउ, काल् पउ खिम् गोपि हुइ मान्न । पिरिम् पउ, खार् पउ, खुवोपउ हुयाम् दो मिम् मा छासे । तितिलोक सिङ् हुयाम् दो रुबुसि खेम्वा छासे । बेल् पउ हुयाम् दो तुनिवा छासे । बुसिपउ लो काल् पउमि बुङ् लो चोपि मान्नप् कुयामा मायामाचि सोक्साम् । खोङ् बोउपिका छुल् गाल् दाताम् । खन्सा खिम् गोपि हुइ मान्न ।
- दाप्लोपि बोम् सा हुइ मान्न । हुयाम् दो छुवोयो पःके ।
- दाम्फे दिछारिपि छारा, छारासा वइ मान्न; थिसिवा, खिसुम्मा यु मान्न । नागि लो सेर्पि छारासा दुङ् देप्सिवा सुस् छुवे ।
- केछे सुम्नि दुपु छाराआ मोमोगेम् सिक्थेकसा मिम्छाचा छाराम् तुम्छिला मुक्सुक सा चा मान्न । बुदामाआ चान्चा नये ।
- खिम् गो लिःन्खा मान्न । मोवाआ । सिम्पि मोस् लिकाम् ।
- निप्पोआ खिम् छि मान्न । सिम्पि निप्पोआ खिम् छिसे ।
- सुप्तुलु खिर् मान्न । मोसुम् लिःन्खा मान्न । सिप् मिस् सुप्तुलु इक् खिर् मयाम्ना सिरिप्छालुपा खुम्स् खायाम् ।
- लाम्स्कोदोपि थोरेम् मान्न । मिस् सि लो मोसोरि मःप् लाम्सकोदोपि थोरेपे ।
- लालेइ (सोमबार) लो पारुलेइ (विहिबार) दि ङि मान्न, खिम् किल् मान्न । किलाम् दो सिकुप्ला बाने । दि ङियाम् दो सिम्ला बाःत्कपि चुम्ना खाइम्चामा तात्त ।
- ङियाम् लो मान्फल्म्पा जा, खाइ चा मान्न । सिम्पि लाकोजा मान्फल्मो ङिये । थोमे जा सो मान्फल्मो ङिये ।
- हुइम्पा वा, बोम् सापि दि / रुम् / काउ मान्तेमो चा मान्न । मारोदो छुवोयो लत्ते ।
- छुलिआ वा, बो उचि आम्सेम्पा, केर्म्सेम्पा होपा चा मान्न । मारोदो छुलिपो लत्तेः ।
- मिस्मि खुसाम्ना, ङापाम्ना बल्कासिआ उचि ताताम्क चा मान्न, गो मान्न, यु मान्न, होप्मि म मान्न । मारोदो हिउ तात्ते ।
- लाम् आइवा जा चा मान्न । चायाम् दो हादेलोसो तोउ पेत्चाये ।
- नुक्छा तुस्कोपि बिम्बिलि दुप् मान्न । छाचाउ ताये ।
- खिम् गोपा सालेइरि म मान्न । सेपा योमा सुसुला, खुइकि म मान्न । हिल्वा ताःये ।
- छिर्म्मि दोक्पि ओसुम् ल मान्न, हाकाम्मा ल मान्न । जि खालेते ।
- बोतोङ्गालिला ग्रित् तोदि गिप्सि लो गोयोङ् चा मान्न । छुवोयो मियेः ।
- कुसे औसि मान्तामो बिछु लो योक्स् चा मान्न । योबोलिउआ थासेः । निउ मास्खाते ।
- जजकपि सेले रिसि, मोबो रिसि, नागि रिसि म मान्न; सोमो बाने ।
- सेलेकेर् (थुल्), झाक्रिकेर् (ढ्याङ्रो), खाप्चिकेर् (थाल, खोङ्, हर्गेल्) मोरोःलो दुम्ति मान्न; सोमो बाने । चाप्बेइआ आपेः ।
- इबुम् मोबो खम्, सेले खम्, झाक्री खम्, कुबि खम् (नागि खम्)पि निप्पो इतो थम् मान्न; दान्से लइये ।
- निङ् बिछु नागि मान्ममो चा मान्न । निङ् लिस् लो बाम् नागि मान्ममो दाप्लोपि हुइ मान्न; फुम्बा मःन्चा मान्न; युवाम् बुसुम् चा मान्न । मारोदो नागि सोमो मियेः ।
- येनाम्पि वा, बो, बिछु, लिङ् योउमि अन्वादे नावादे खाइ मान्न । मारोदो चाप्बेइआ आपेः ।
- काउ पुइपि छे मान्न, ए मान्न, जेर्म् फो मान्न । मारोदो नागि सोमो होङिछयेः; चिदिआ चाइयेः । चिदि खेर् मियेः ।
- थो नागि चाक्चाकुर् लो लोनाप्पापि मयाम्नो; निस्लाआ थासेः ।
- येनाम् नागि सिल् लो बुल्पि मयाम्नो; निस्लाआ थासेः ।
६. नागि मोप् लो खाल् कप् नोक्छो कोयो
- नागि मोप् लो खाल् कप् नोक्छोआ गिल् खाइ रेक् लेइ चा मान्न । मारोदो खोलोक सोमो होङिछयेः । छारा सा चाम् छुनो ।
७. थोमे कोयो
- थोमे साप् फोम्पा मामाआ वा पइ मान्न, खो मान्न, लाप् मान्न, जा योः मान्न, वाम् सा चा मान्न, रिबो, पुन्छिरि योङ् पइ मान्न । मारोदो कुयामा दुङ् लखाते ।
८. सुखा कोयो
- सुखा साप् फोम्पा मिचा उनी, ऊनमि तेइ खाम् मान्न । पुन्छिरिम् किल्मारि, रिबो, चउरि, चउरिसि, बुङ्, सोस्रुक्स्चि पइ मान्न, चा मान्न । छारा, मेस्, लिङ्गुलु, पित्तोलोकम् सा चा मान्न । लिम् लो चुचुः लिम्क छिर्म् – खोजा, रा, जेउ, दोचेर्, छेर् खाइ (टुसा) चा मान्न । लिस्, बाम्, गिप्सि चा नये । रिबोमासि – जोस्बुम्, फेम्स्, दासि, मसिआम्, मास् चा मान्न । मारोदो सुखारि दुङ् लखाते ।